Ocena ryzyka zawodowego - obowiązki pracodawcy

Wielu pracodawców nie ma świadomości, że są obarczeni obowiązkiem dokonania oceny ryzyka zawodowego dla swoich pracowników.

Z wykonywaniem każdej pracy wiąże się jakieś zagrożenie dla zdrowia lub życia człowieka. Zazwyczaj zagrożenia takie kojarzone są z tymi miejscami pracy, gdzie może dochodzić do wypadków, w wyniku których człowiek doznaje gwałtownego urazu. Nie należy jednak zapominać, że zdrowie pracownika może być zagrożone także i przy wykonywaniu pracy bardzo spokojnej. Jako przykłady takiego stanu rzeczy możemy tutaj wymienić nadmiernie długie korzystanie z ekranu komputera, które może powodować uszkodzenie wzroku, nieprawidłową pozycję siedzącą w pracy biurowej skutkującą chorobami kręgosłupa czy też pracę techników radiologów narażonych na promieniowanie rentgenowskie wywołujące choroby nowotworowe. Podobnych stanowisk pracy jest oczywiście bardzo dużo. Podane przykłady wskazują, że zdrowie pracownika może ulegać pogorszeniu w długim czasie i wcale nie musi to być powodowane jakimś gwałtownym wydarzeniem. Wychodząc z takiego założenia, ustawodawca nakłada na pracodawców obowiązek dokonania oceny ryzyka zawodowego na każdym stanowisku pracy.

Definicja ryzyka zawodowego

W Polsce ryzyko zawodowe definiowane jest dwojako. Wedle Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów BHP jest to prawdopodobieństwo zaistnienia niepożądanych zdarzeń wywoływanych zagrożeniami zawodowymi związanymi ze środowiskiem pracy i sposobem jej wykonywania oraz powodujących straty w zdrowiu pracowników. Z kolei Międzynarodowa Organizacja Pracy definiuje ryzyko zawodowe jako kombinację prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia grożącego urazem lub pogorszeniem zdrowia pracowników i samymi jego następstwami. Należy zwrócić tu uwagę na to, że pod określeniem „straty w zdrowiu” należy pojmować tak urazy fizyczne, jak i urazy psychiczne oraz że niezależnie od rodzaju definicji zawsze prawdopodobieństwo wystąpienia urazu wiązane jest z jego następstwami. Abstrahując od formalno-prawnych definicji: ryzyko zawodowe, to ryzyko, jakie ponosi pracownik w związku z wykonywaną przez niego pracą.

Metody wykonywania ocen ryzyka zawodowego

Istnieje kilka metod, wedle których przeprowadzana jest ocena ryzyka zawodowego, a ustawodawca niczego w tej mierze nie narzuca. Nie istnieje jedna uniwersalna metoda, która byłaby odpowiednia dla każdego przedsiębiorstwa i dla wszystkich możliwych stanowisk pracy. To od osoby przeprowadzającej ocenę ryzyka zawodowego zależy, jaki sposób wykonania swego zadania uzna za najlepszy w danej sytuacji. Oto nazwy owych metod i krótkie ich opisy:

1. Risk score
   Tutaj bierze się pod uwagę trzy parametry: ekspozycja na konkretne zagrożenie, prawdopodobieństwo, że w przypadku zagrożenia dojdzie do wypadku i skutki niepożądanego zdarzenia. Ryzyko zawodowe jest tutaj iloczynem tych trzech parametrów.
   
   
2. Pięć kroków (five steps)
   W tym przypadku ryzyko jest iloczynem czterech parametrów: prawdopodobieństwa wystąpienia niepożądanego zdarzenia, częstotliwości narażenia pracownika na ekspozycję, ciężkości skutków wypadku i liczby osób narażonych na omawiane zagrożenie.
   
   
3. Według Polskiej Normy 18002:2011
   Wskazana norma określa ogólne wytyczne, wedle których przeprowadzana jest ocena ryzyka zawodowego oraz opisuje, opierający się na prawdopodobieństwie oraz ciężkości następstw, sposób jego szacowania.
   
   
4. JSA (Job Safety Anylysis)
   Analiza bezpieczeństwa pracy w ocenie ryzyka zawodowego bierze pod uwagę klasę konsekwencji oraz prawdopodobieństwa ich wystąpienia i możliwości uniknięcia szkody. Owe konsekwencje, prawdopodobieństwa i możliwości uniknięcia szkody sklasyfikowane są w odpowiednich tabelach.
   
   
5. PHA (Preliminary Hazard Anylysis)
   Ta metoda uwzględnia dwa, uporządkowane w stosownych tabelach parametry: prawdopodobieństwo, z jakim szkody mogą wystąpić i stopień szkód, które określone zagrożenie może spowodować.
   
   
6. Graf ryzyka
   Ocena ryzyka wedle tej metody jest wypadkową czterech wskaźników (sklasyfikowanych w stosownych tabelach): wielkość skutków zdarzenia, czas narażenia na ryzyko, możliwość ochrony przed zagrożeniem i prawdopodobieństwa wystąpienia niechcianego zdarzenia.

W każdej z tych metod ocena ryzyka zawodowego określana jest specjalnymi wzorami.

Pięć podstawowych kroków, jakie należy przeprowadzić przed wykonaniem oceny ryzyka zawodowego

Zanim zostanie wybrana metoda oceny ryzyka zawodowego, należy zebrać odpowiedni materiał, który tej ocenie posłuży. Czyni się to w pięciu podstawowych krokach:

1. Zgromadzenie informacji niezbędnych do przeprowadzenia oceny.
   Wymienimy tu: rodzaj stanowisk pracy, klasyfikację zatrudnionych osób (młodociani, osoby niepełnosprawne, kobiety w ciąży, podwykonawcy etc.), stosowane narzędzia i materiały, wykonywane zadania, stosowane środki ochrony i inne.
   
2. Identyfikacja zagrożeń.
   Przykładowo: nierówne lub śliskie nawierzchnie, ruchome części maszyny, ostre krawędzie, praca na wysokości, praca w niewygodnej pozycji itp.
   
3. Oszacowanie ryzyka.
   
   
4. Zdefiniowanie działań zapobiegawczych.
   
   
5. Udokumentowanie zebranych informacji.

Przepisy nie narzucają żadnego wzorca takiej dokumentacji.

Kto dokonuje oceny ryzyka zawodowego?

W małych przedsiębiorstwach ocena ryzyka zawodowego może zostać przeprowadzona samodzielnie przez pracodawcę, pod warunkiem, że ma on pełną orientację w rodzaju i technologii prowadzonych w jego firmie prac. W dużych, wielostanowiskowych zakładach pracy z liczną załogą, takiej oceny powinni dokonywać specjaliści ds. BHP będący etatowymi pracownikami tych zakładów bądź zewnętrzni eksperci. W każdym jednak przypadku to pracodawca odpowiada za prawidłowe wykonanie tego zadania. Zaleca się, aby ocenę ryzyka zawodowego przeprowadzić w możliwie prosty sposób i by kierować się tutaj przede wszystkim zdrowym rozsądkiem.